คลังความรู้ ศิลปวัฒนธรรม และภูมิปัญญา : ประเพณีวันเพ็ญเดือนยี่ของชาวล้านนา (การจุดผางประทีป แสงแห่งศรัทธาในประเพณียี่เป็ง)

ประเพณีวันเพ็ญเดือนยี่ของชาวล้านนา : การจุดผางประทีป แสงแห่งศรัทธาในประเพณียี่เป็ง

เมื่อถึงคืนวันเพ็ญเดือนยี่ตามปฏิทินล้านนา แสงจากประทีปและโคมต่าง ๆ จะปรากฏตามวัด บ้านเรือน และพื้นที่ชุมชน การจุด “ผางประทีป” เป็นกิจกรรมหนึ่งที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างประเพณียี่เป็ง พระพุทธศาสนา วิถีชีวิต และวัฒนธรรมของชุมชนล้านนา

คำว่า “ยี่เป็ง” เป็นคำในภาษาล้านนา โดย “ยี่” หมายถึง สอง และ “เป็ง” หมายถึง วันเพ็ญหรือคืนพระจันทร์เต็มดวง จึงหมายถึง วันเพ็ญเดือนสองตามระบบปฏิทินล้านนา ซึ่งโดยทั่วไปอยู่ในช่วงเดียวกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ตามปฏิทินจันทรคติที่ใช้ในภาคกลาง

ผางประทีปคืออะไร?

ผางประทีป เป็นประทีปขนาดเล็ก ซึ่งในรูปแบบที่พบเห็นโดยทั่วไปทำจากดินเผา มีภาชนะสำหรับใส่เชื้อเพลิงและไส้สำหรับจุดให้เกิดเปลวไฟ

ในช่วงประเพณียี่เป็ง ชาวล้านนานิยมจุดผางประทีปตามบริเวณ วัด บ้านเรือน รั้ว ทางเดิน และสถานที่ต่าง ๆ เพื่อให้เกิดแสงสว่าง และสัมพันธ์กับคติการถวายแสงสว่างเป็นพุทธบูชา

เมื่อผางประทีปจำนวนมากถูกจุดพร้อมกัน แสงจากเปลวไฟดวงเล็ก ๆ จึงไม่ได้ทำหน้าที่เพียงให้ความสว่างแก่พื้นที่ แต่ยังช่วยสร้างบรรยากาศที่เป็นเอกลักษณ์ของคืนยี่เป็งอีกด้วย

ความหมายของแสงประทีป

“แสงสว่าง” เป็นองค์ประกอบสำคัญที่พบได้ชัดเจนในประเพณียี่เป็ง ไม่ว่าจะเป็นการจุดผางประทีปหรือการประดับโคม

ในมิติทางพระพุทธศาสนา การจุดแสงประทีปสามารถเชื่อมโยงกับ การบูชาด้วยแสงสว่าง และการถวายเป็นพุทธบูชา ขณะเดียวกัน ในเชิงคติความเชื่อ แสงยังสัมพันธ์กับความเป็นสิริมงคลและการนำความสว่างมาสู่ชีวิตและชุมชน

อย่างไรก็ตาม คำอธิบายทางความเชื่ออาจมีรายละเอียดแตกต่างกันตามพื้นที่ ชุมชน และธรรมเนียมปฏิบัติ จึงควรหลีกเลี่ยงการสรุปว่าการจุดผางประทีปมีความหมายเพียงแบบเดียว

การจุดผางประทีปในประเพณียี่เป็ง

โดยทั่วไป ผางประทีปจะถูกเตรียมและนำไปจัดวางตามจุดต่าง ๆ ก่อนจุดให้เกิดแสงสว่าง แนวทางสามารถสรุปสำหรับสื่อการเรียนรู้ได้ดังนี้

1. เตรียมผางประทีป
จัดเตรียมภาชนะประทีป ไส้ และเชื้อเพลิงที่เหมาะสมสำหรับการจุดไฟ

2. จัดวางในพื้นที่ที่เหมาะสม
สามารถพบการจัดวางผางประทีปตามวัด บ้านเรือน รั้ว หรือบริเวณที่ชุมชนกำหนด โดยควรวางบนพื้นผิวที่มั่นคงและปลอดภัย

3. จุดประทีป
จุดไฟด้วยความระมัดระวัง โดยเฉพาะเมื่อต้องจุดประทีปเป็นจำนวนมากหรืออยู่ใกล้วัสดุที่ติดไฟได้ง่าย

4. ร่วมกันสร้างแสงสว่างในชุมชน
การจุดประทีปจำนวนมากพร้อมกันช่วยสร้างบรรยากาศแห่งการบูชาและการมีส่วนร่วมของผู้คนในช่วงประเพณี

คุณค่าที่สะท้อนผ่านผางประทีป

ด้านพระพุทธศาสนา
เชื่อมโยงกับการถวายแสงสว่างเป็นพุทธบูชาและกิจกรรมทางศาสนาในช่วงประเพณียี่เป็ง

ด้านสังคมและชุมชน
การเตรียมสถานที่และร่วมกันจุดประทีปเปิดโอกาสให้คนในวัด ครอบครัว และชุมชนได้มีส่วนร่วมกับประเพณี

ด้านศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญา
ผางประทีปสะท้อนการใช้เครื่องดินเผาและวัสดุในวิถีวัฒนธรรมท้องถิ่น รวมถึงช่วยให้คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้รูปแบบของประเพณีผ่านการปฏิบัติจริง

ด้านอัตลักษณ์ล้านนา
ภาพของแสงประทีปที่ปรากฏตามวัดและชุมชนเป็นส่วนหนึ่งของบรรยากาศทางวัฒนธรรมที่สัมพันธ์กับประเพณียี่เป็งในพื้นที่ล้านนา

ที่มา : 

• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ฐานข้อมูลด้านสังคมและวัฒนธรรมไทย
  https://www.sac.or.th/

• กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ข้อมูลประเพณีและมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
  https://www.culture.go.th/

• สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แหล่งข้อมูลด้านศิลปวัฒนธรรมและประเพณีล้านนา
  https://art-culture.cmu.ac.th/

• สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ กระทรวงวัฒนธรรม สำหรับข้อมูลประเพณีและกิจกรรมยี่เป็งในพื้นที่เชียงใหม่
  https://www.m-culture.go.th/chiangmai/